Skip to main content Skip to main nav

Verdamping

Dit Deltafact behandelt de vragen welke verdampingsinformatie bruikbaar is voor Nederlands waterbeheer: wanneer volstaat referentieverdamping, wanneer is actuele verdamping nodig en welke onzekerheden zijn daarbij bepalend?

  1. INLEIDING
  2. GERELATEERDE ONDERWERPEN EN DELTAFACTS
  3. VERDAMPING EN VERDAMPINGSBEREKENINGEN VOOR PRAKTISCHE TOEPASSING
  4. METEN EN SATELLIETGEBRUIK
  5. BESCHIKBARE DATASETS
  6. TOEPASSING IN MODELLEN
  7. PRAKTIJKERVARING EN LOPEND ONDERZOEK
  8. KOSTEN EN BATEN
  9. GOVERNANCE
  10. KENNISLEEMTES

1. Inleiding

Verdamping (evapotranspiratie) is een van de belangrijkste componenten van de waterbalans in het Nederlandse waterbeheer en speelt daarnaast een centrale rol in de energiebalans van het aardoppervlak. Door de wisselwerking met de atmosferische grenslaag en processen zoals wolkenvorming speelt verdamping een belangrijke rol in het weer, het klimaat en de hydrologische kringloop. Tegelijk behoort verdamping tot een van de moeilijkste te bepalen componenten van de waterbalans om te bepalen zowel via metingen als met modellen. De nauwkeurigheid van deze schattingen heeft een directe impact op hoe goed er gestuurd kan worden op de waterverdeling in het operationele waterbeheer als voor beleidsdoeleinden zoals waterverdeling, droogtebeheer, klimaatadaptatie en klimaatverandering. 

2. Gerelateerde onderwerpen en Deltafacts

Onderwerpen: Actuele verdamping, referentie verdamping, satellietgebruik, in-situ-waarnemingen, klimaatverandering, hydrologische modellen, operationeel waterbeheer, transpiratie

Deltafacts: Zoetwatervoorziening, Effecten klimaatverandering op landbouw, Effecten klimaatverandering terrestrische natuur, Dynamische peilbeheer, Bodemvocht gestuurd beregenen, Droogte stuurt functies, Hitte en droogte in de stad. 

3. Verdamping en verdampingsberekeningen voor praktische toepassing

 

Verdamping als proces of als grootheid

Verdamping, gezien als proces, is de overgang van een stof van de vloeibare fase naar gasfase. In de context van deze Deltafact hebben we het meestal over verdamping als grootheid of flux, namelijk “de (totale) verdamping vanaf een al of niet begroeid oppervlak per tijdseenheid” (Moors et al., 2002). In de hydrologie wordt hierbij vaak onderscheid gemaakt tussen evaporatie (verdamping vanaf bodem, open water en natte oppervlakken) en transpiratie (waterverlies via planten); gezamenlijk worden deze processen aangeduid als evapotranspiratie. Verdamping staat ook wel bekend als “evaporatie”. Het omgekeerde van verdamping is condensatie en wordt in deze context vaak aangeduid als dauwvorming of dauwval.

Totale verdamping en componenten

De totale verdamping vanaf een stuk landoppervlak (gedeeltelijk) bedekt door vegetatie, bestaat uit verschillende componenten (Figuur 1). Het onderscheid tussen de componenten is terug te voeren op de herkomst van het verdampende water en de route die het aflegt naar de atmosfeer. De totale verdamping bij het boven genoemde type oppervlak is opgebouwd uit (Moors et al., 2002): 

  • Transpiratie is het deel van de totale verdamping dat vanuit de bodem via de huidmondjes en voor een klein deel ook via de cuticula (waslaag van bladeren) van planten in de atmosfeer komt.
  • Interceptieverdamping is het deel van de verdamping dat terug te voeren is op neerslag die door vegetatie onderschept en vervolgens direct van daaruit verdampt is.
  • Bodemverdamping, de verdamping van vloeibaar water direct vanuit de bodem; dit is de enige bron van verdamping in het geval van een kale bodem.

Figuur 1 Waterbalanstermen van een begroeid oppervlak (bron: NHV, 2015). De totale verdamping bestaat uit “bodemverdamping”, “interceptieverlies” en “transpiratie”.

Ook in stedelijk gebied is het onderscheid tussen verschillende verdampingscomponenten relevant hoewel de onderlinge verhoudingen anders zullen zijn van die in landelijk gebied. In stedelijke gebieden is een groot deel van de interceptieverdamping terug te voeren op neerslag die door verharde oppervlakken zoals daken en straten is afgevangen en niet meteen wordt afgevoerd. Daarnaast is er een antropogene component: menselijke activiteiten, zoals industriële productie, verkeer, verwarming van gebouwen en zelfs ademhaling, dragen merkbaar bij aan het transport van waterdamp vanuit bebouwd gebied naar de atmosfeer (Oke et al., 2017). Ook als het gaat om klimaatadaptieve voorzieningen, zoals (blauw)groendaken, groene gevels, wadi's, waterbergende groeiplaatsen voor bomen, infiltratievoorzieningen en irrigatie kunnen een substantiële bijdrage leveren aan de totale verdamping.

Bij open water is het wateroppervlak zelf de dominante bron van verdamping. Daarom wordt dan ook doorgaans gesproken over “de verdamping” of de “evaporatie” (van open water). Moors et al. (2002) onderscheiden daarnaast “openwaterverdamping” als een theoretische verdamping van open water (zie hierna). Aan de randen, waar open water over gaat in land, kan sprake zijn van een bijdrage van transpiratie en interceptieverdamping, zoals in rietkragen.

Drijvende kracht achter verdamping

Vlakbij het aardoppervlak wordt de verdamping bepaald door verschillen in waterdampconcentratie (absolute hoeveelheid vocht) tussen het oppervlak en de bovenliggende atmosfeer. Dit concentratieverschil bepaalt de richting van het transport van waterdamp (Figuur 2). 

Figuur 2. Concentratieverschillen zijn de drijvende kracht achter transport en bepalen de richting ervan. Waterdampconcentratie is de absolute hoeveelheid vocht in de lucht. Deze neemt af met de hoogte in A, en toe in B. De gemiddelde transportrichting is dan omhoog in A en omlaag in B. Overdag kan opwarming van het aardoppervlak leiden tot een verticale gradiënt zoals in A met gemiddeld transport omhoog (verdamping). Tijdens koele ochtenden kan juist situatie B ontstaan met gemiddeld transport omlaag (dauwval). In de winter zijn de verticale verschillen doorgaans kleiner, maar kan ook situatie B optreden.

De grootte van de verdampingsflux hangt echter niet alleen af van dit verschil, maar ook van de mate waarin turbulentie in de atmosfeer de waterdamp van het oppervlak kan afvoeren. Wind en turbulente menging zorgen ervoor dat vochtige lucht nabij het oppervlak voortdurend wordt vervangen door drogere lucht uit hogere luchtlagen, waardoor verdamping kan blijven plaatsvinden. Het concentratieverschil (Figuur 2) hangt mede af van het temperatuurverschil tussen het oppervlak en de atmosfeer. Door de invloed van het temperatuurverschil op de verschillen in waterdampconcentratie kan verdamping ook doorgaan bij een volledig met waterdamp verzadigde atmosfeer op de referentiehoogte. Dit is het geval als de temperatuur van een verdampend oppervlak hoger blijft dan de luchttemperatuur op het referentieniveau. Omgekeerd kan bij onverzadigde atmosfeer de verdamping stoppen of zelfs omslaan in dauwval als het oppervlak kouder wordt dan de atmosfeer op referentiehoogte. Een bekend voorbeeld hiervan is dauwvorming op gras tijdens heldere rustige nachten wanneer het grasoppervlak sterker afkoelt dan de bovenliggende lucht.

De definitie en bepaling van de voor verdamping relevante oppervlaktetemperatuur en de concentratie van waterdamp aan het oppervlak zijn niet eenduidig . Dit komt onder andere doordat verdampend vloeibaar water vanuit veel verschillende plekken (al dan niet natte bladeren op verschillende hoogten in het gewas, vanaf de bodem, etc.) kan bijdragen aan de totale verdamping. De verschillende bronnen hebben een eigen temperatuur die de waterdampconcentratie in de buurt van het vloeibare water bepaalt. De weging van de verschillende bijdragen is lastig. Ook kunnen zouten de concentratie beïnvloeden, zoals op zee.

Potentiële verdamping

De potentiële verdamping (Ep) vanaf een oppervlak kan gedefinieerd worden als “de theoretische verdamping die zou optreden wanneer een oppervlak dat voldoende van water is voorzien, blootgesteld wordt aan de heersende meteorologische omstandigheden die onveranderd blijven door het verdampingsproces zelf” (Moors et al., 2002). Deze theoretische beschrijving van de totale verdamping wordt ook wel eens aangeduid als de “atmosferische vraag” naar water voor een gegeven oppervlak. Potentiële verdamping wordt daarmee primair bepaald door meteorologische omstandigheden zoals straling, temperatuur, luchtvochtigheid en windsnelheid. Er bestaat een groot aantal empirische formules om verdamping aan de hand van waargenomen weersomstandigheden te beschrijven (Shuttleworth, 2012). 

Referentieverdamping

De referentieverdamping (ET₀ of Er) is de verdamping van “een uitgebreid uniform, van buiten droog, grasoppervlak met een hoogte van circa 8-15 cm dat voldoende van water is voorzien” (Moors et al., 2002). Uit de beschrijving blijkt dat het hier in feite om een geïdealiseerde, theoretische transpiratie van een grasland gaat, die geen invloed heeft op de condities in de atmosfeer.

In internationale context volgt men veelal de aanbevelingen van de FAO voor de berekening van deze grootheid (Allan et al., 1998). Hierin worden de micro-meteorologische eigenschappen van het gras gespecificeerd (hoogte = 12 centimeter; albedo of reflectiecoëfficiënt = 0.23; gewasweerstand = 70 seconde per meter) op een manier die toepassing van de zogenoemde Penman-Montheith vergelijking (Monteith, 1965) mogelijk maakt die op dagbasis geldt.

waarin Rn de netto straling is, G de bodemwarmtestroom, T de luchttemperatuur, u₂ de windsnelheid op 2 m hoogte, (eₛ − eₐ) het dampdruktekort, Δ de helling van de verzadigingsdampdrukcurve en γ de psychrometrische constante.
 
Deze vergelijking bouwt voort op die van Penman, maar neemt de invloed van gewassen expliciet mee via de gewasweerstand, aannemende dat een gewas beschouwd kan worden als één groot blad met dezelfde ruwheid en reflectiecoëfficiënt (albedo) als het te modelleren gewas (“big-leaf” aanpak). Deze gewasweerstand heeft een grote invloed op de verdeling van de beschikbare energie over de latente- en voelbare warmtestroom.
 
In Nederland wordt de referentieverdamping door het KNMI (2020b) vaak berekend met behulp van de zogenoemde gemodificeerde Makkink vergelijking volgens De Bruin en Lablans (1998). Deze methode relateert de referentieverdamping voornamelijk aan inkomende kortgolvige straling en, in mindere mate, temperatuur:

waarbij Rs de globale straling is, λ de verdampingswarmte en C een empirische calibratiefactor.

De Makkink vergelijking vergt minder informatie dan de Penman-Monteith vergelijking en levert betere resultaten voor gevallen waar de meteorologische waarnemingen niet representatief (kunnen) zijn voor het verdampende oppervlak, met name bij geïrrigeerde vegetatie in overwegend droge gebieden. Een ander voordeel is dat zonnestraling gemakkelijk met behulp van satellieten te meten is. Op die basis kan een goede schatting van de verdamping voor de gedefinieerde graslanden worden verkregen (De Bruin, 2017; De Bruin en Trigo, 2019). De methode gaat uit van een netto bodemwarmtestroom (G) van 0.
Dit is een goede benadering op de tijdschaal van een dag of langer. De methode is dan ook in eerste instantie geschikt voor berekening van de dagelijkse verdamping. Droogers (2009) heeft de uitkomsten van Er volgens Makkink en Penman-Monteith met elkaar vergeleken en komen tot de conclusie dat de Makkink methode naar wat lagere waarden neigt dan Penman-Monteith, met name bij droge condities.

Referentieverdamping voor andere gewassen en vegetatie

De referentieverdamping geldt voor een gestandaardiseerd grasoppervlak, maar kan omgerekend worden naar de gewasreferentieverdamping of potentiële verdamping van een specifiek gewas (Eg) door de referentieverdamping (Er) te vermenigvuldigen met een gewasfactor (f):

Het idee achter deze methode is dat de invloed van meteorologische omstandigheden op de verdamping gescheiden kunnen worden van de invloed  door de eigenschappen van het gewas en zijn groeistadia. Daarbij worden steeds optimale groeiomstandigheden verondersteld en onbeperkte waterbeschikbaarheid verondersteld. De gewasfactoren moeten via metingen worden vastgesteld en zijn specifiek voor methodes en regio’s. In Nederland worden traditioneel de gewasfactoren van Feddes (1987) gebruikt (Figuur 3) in combinatie met de verdamping volgens Makkink (De Bruin en Lablans, 1998, Moene & Van Dam, 2014).

Figuur 3. Gewasfactoren voor gebruik met de referentieverdamping volgens Makkink (Feddes, 1987). De factoren gelden per decade

Internationaal wordt veelal gewerkt met gewasfactoren die zijn afgeleid voor gebruik in combinatie met de Penman-Monteith referentieverdamping  (Allen et al., 1998). Voor toepassingen op lokale schaal worden gewasfactoren steeds vaker dynamisch bepaald op basis van gewasontwikkeling, modelberekeningen of satellietwaarnemingen. De vergelijking volgt hetzelfde concept als Makkink en is een vermenigvuldiging van de referentieverdamping met een gewasfactor:

Referentieverdamping als maat voor werkelijke (actuele) verdamping 

De werkelijke verdamping (ook wel actuele verdamping genoemd; ETa) is de hoeveelheid water die daadwerkelijk verdampt. In Nederland vormt de referentieverdamping onder goed water voorziene omstandigheden een goede benadering van de actuele verdamping van een goed van water voorziene referentiegewas (De Bruin & Lablans, 1998; De Bruin et al., 2016). Voor andere gewassen kan de actuele verdamping worden geschat met behulp van gewasfactoren (Jacobs & De Bruin, 1998).

Voor veel toepassingen in het waterbeheer, zoals droogtemonitoring, neerslagtekorten, peilbeheer en operationele waterverdeling, is referentieverdamping daarom een bruikbare en robuuste maat. Bij toepassingen waarbij de daadwerkelijke waterbeschikbaarheid of de waterbalans centraal staat, is actuele verdamping echter vaak relevanter. De referentieverdamping wijkt af van de actuele verdamping in de volgende situaties:

Beperkte waterbeschikbaarheid              

Tijdens droogte neemt de actuele verdamping af doordat minder water beschikbaar is in de wortelzone. Metingen op verschillende locaties in Nederland laten zien dat de actuele verdamping op jaarbasis kan dalen tot circa 70% van de referentieverdamping, met grotere afwijkingen tijdens droge zomermaanden (Elbers et al., 2009; Figuur 4). Een beperkte uitdroging heeft vaak nog weinig invloed op de transpiratie, maar zodra vochtstress optreedt neemt de verdamping transpiratie af en tevens de bodemverdamping doordat de bovenste laag snel uitdroogt (Verhoef & Egea, 2014). Bomen kunnen de verdamping daarbij vaak langer op peil houden dan gras doordat zij water uit diepere bodemlagen benutten (Teuling et al., 2010).

Figuur 4. Verhouding tussen actuele verdamping uit metingen en de referentieverdamping volgens Makkink, in de maand juni van het meetjaar. Per locatie kan het meetjaar verschillen. De groene balken geven de gewasfactor volgens Feddes (1987) voor landbouwgewassen en Moors et al. (1996) voor bossen. De gele punten laten de maandsom van de neerslag zien. Zie bron (Elbers et al., 2009) voor meer details.

Vegetatie en landgebruik

De relatie tussen referentie- en actuele verdamping verschilt per vegetatietype en standplaats. Onder warme en droge omstandigheden sluiten planten hun huidmondjes gedeeltelijk, waardoor de actuele verdamping afneemt terwijl de referentieverdamping juist toeneemt (Jacobs & De Bruin, 1997). Daarnaast kunnen factoren zoals bewortelingsdiepte, bodemvruchtbaarheid, zoutgehalte en ondoorlatende bodemlagen de wateropname beperken (Allen et al., 1998). Ook veranderingen in de atmosferische CO₂-concentratie kunnen de relatie tussen referentie- en actuele verdamping beïnvloeden, waardoor gewasfactoren in de toekomst mogelijk moeten worden herijkt (Kruijt et al., 2008).

Open water, interceptie en stedelijk gebied

Referentieverdamping houdt geen expliciete rekening met interceptieverdamping of met de afwijkende energiebalans van open water. In bossen kan onderschepte neerslag een belangrijk deel van de totale verdamping vormen (Shuttleworth & Calder, 1979). Ook in stedelijk gebied dragen bomen, groene daken, gevelgroen en stedelijk oppervlaktewater bij aan de totale verdamping (Jacobs et al., 2015). Dit draagt bij aan koeling en daarmee een verbetering van de leefbaarheid van het stedelijk gebied. Voor toepassingen zoals peilbeheer, stedelijk waterbeheer en klimaatadaptatie. is daarom meer inzicht nodig in de werkelijke verdamping van verschillende landbouwgewassen. Daarbij zijn niet alleen de hydrologische effecten, maar ook opbrengsten en verdienmodellen van belang. Specifieke aandacht is nodig voor gewassen met een relatief laag watergebruik, zoals graansoorten en vezelgewassen en hun potentie bij klimaatadaptatie.

Regionale schaaleffecten

Bij regionale toepassingen kunnen terugkoppelingen tussen het landoppervlak en de atmosfeer ontstaan, waardoor de atmosferische vraag zelf verandert. Hierdoor neemt de toepasbaarheid van referentieverdamping als benadering van de actuele verdamping af, bijvoorbeeld bij grootschalige irrigatie, landgebruiksveranderingen en regionale klimaatanalyses (De Bruin, 1983; McNaughton & Spriggs, 1986; Jacobs & De Bruin, 1992; Van Heerwaarden et al., 2009; Blyth & Jacobs, 2011).

Verdamping van stedelijk gebied

Hoewel de kennis over verdamping in stedelijk gebied de afgelopen jaren sterk is toegenomen, zijn metingen en modellering nog altijd uitdagend vanwege de grote ruimtelijke heterogeniteit van stedelijke oppervlakken. In vergelijking met natuurlijke- en agro-ecosystemen is de verdamping van stedelijk gebied doorgaans lager is ten opzichte van die in het landelijk gebied. Dit komt doordat natuurlijke oppervlakken zoals vegetatie en open water zijn vervangen door ondoordringbare oppervlakken, waar het regenwater doorgaans snel wordt afgevoerd en niet meer beschikbaar is voor verdamping (Swart et al., 2012). De verminderde verdamping draagt bij aan het stedelijk hitte-eilandeffect. Tegelijkertijd kunnen stedelijke bomen, parken, wadi's, groene daken en andere groenblauwe maatregelen lokaal juist substantiële hoeveelheden water verdampen en daarmee bijdragen aan verkoeling van de leefomgeving.

Verdamping van gebouwd gebied met relatief weinig vegetatie gedraagt zich niet volgens de fysische principes en aannames achter de referentieverdamping (Jacobs et al., 2015; Oke et al., 2017). Oorzaken zijn de soms grote bijdrage van interceptieverdamping van daken, wegen en andere infrastructuur en bijdragen aan de energiebalans die specifiek zijn voor stedelijk gebied (bijvoorbeeld verwarming van huizen en warmte-uitstoot door verkeer). Eerder onderzoek in het centrum van Arnhem laat zien dat dit leidt dit tot een hogere verdamping in de winter en op regendagen, ondanks de lagere stralingsintensiteit (Jacobs et al., 2015; Figuur 5).

Figuur 5. Gemeten dagelijkse verdamping van het centrum van Arnhem (driehoeken, linkeras) en berekende referentieverdamping (cirkels, rechteras) in millimeter per dag, voor verschillende dagen in een droge periode volgend op een dag met neerslag. Dag 0 is een dag met neerslag, dag 1 is de daarop volgende eerste droge dag, dag 2 de tweede droge dag etc.. De gemeten verdamping op natte dagen is duidelijk hoger dan op de daarop volgende droge dagen. De verdamping wordt minder naarmate de droge periode langer duurt. De referentieverdamping is juist kleiner op de natte dagen en blijft ongeveer gelijk in de daarop volgende droge periode. Let op het schaalverschil tussen de linker- en de rechteras: de referentieverdamping is op droge dagen 2 à 3 maal zo groot als de actuele verdamping. De figuur is gebaseerd op metingen in de periode 1 juli 2012 – 31 december 2015. Zie Jacobs et al. (2015) voor een beschrijving van de metingen.

Tegelijk zijn ook stedelijke ontwerpprincipes relevant voor klimaatadaptatie en de leefbaarheid. Zo zet Almelo in op groene longen en groen-blauwe structuren die bijdragen aan schaduw en verkoeling. Dit biedt aanleiding om te onderzoeken hoe verschillende stedelijke ontwikkelingsprincipes de lokale verdamping en hittestress beïnvloeden. (Gemeente Almelo, 2022).

Open water

Ook de energiebalans van open water komt niet overeen met de veronderstellingen die ten grondslag liggen aan de energiebalans van met vegetatie begroeide oppervlakken. Met name kortgolvige zonnestraling dringt gedeeltelijk door in de waterkolom en wordt daar geabsorbeerd, waardoor warmte niet uitsluitend aan het oppervlak wordt opgenomen. In combinatie met de grotere warmtecapaciteit kan er meer warmte opgeslagen worden in het waterlichaam, wat zorgt voor een vertraging van de verdamping ten opzichte van de binnenkomende zonnestraling. Dit leidt tot een duidelijk ander gedrag van de verdamping dan op het land, vooral op de wat kortere tijdschaal (Jansen en Teuling, 2020). 

De grootte van deze warmteopslag en de daaruit voortvloeiende verdamping hangen af van eigenschappen zoals waterdiepte, menging, stratificatie en verblijftijd van het water. Bij grotere en wat diepere waterlichamen zoals de Noordzee en het IJsselmeer golfvorming de uitwisseling van warmte en waterdamp beïnvloeden door veranderingen in de aerodynamische ruwheid en turbulentie van het wateroppervlak (zie DeCosmo et al. (1996) en Oost et al., (2000) voor resultaten van verdampingsmetingen op de Noordzee). 

Omdat de karakteristieken van het golfveld enigszins gecorreleerd zijn met windsnelheid, die tevens een sterke invloed heeft op turbulentie, worden verdampingschattingen van open water tegenwoordig vaak gebaseerd windsnelheid en het verschil in waterdampconcentratie (zie Jansen en Teuling, 2020, voor een overzicht van dergelijke methodes).

Effecten van klimaatverandering op verdamping

Klimaatmodellen laten zien dat de toenemende concentratie van broeikasgassen leidt tot veranderingen in de energie- en watercyclus. Voor Nederland wordt daarom een toename van de referentieverdamping verwacht (Droogers, 2009; Bessembinder et al., 2023). Sinds 1991 nam de referentieverdamping in Nederland in de lente met circa 18% toe en in de zomer met circa 12% (KNMI, 2023). Deze bevinding sluit aan bij eerdere studies waarin een sterke relatie tussen verdamping en straling in Midden-Europa werd aangetoond (Teuling et al., 2009).

Eerder begin van het droogteseizoen

Door hogere temperaturen en een toename van de verdampingsvraag begint het droogteseizoen tegenwoordig eerder dan enkele decennia geleden. In de recente periode komt de referentieverdamping gemiddeld ongeveer tien dagen eerder boven 1,5 mm/dag uit dan in de periode rond 1965–1993. Hierdoor kan het neerslagtekort eerder in het voorjaar ontstaan en langer aanhouden (KNMI, 2024, Figuur 6). 

Figuur 6. Toename van de referentieverdamping van de eerste helft (1965-1993) naar de tweede helft van de meetperiode (1994-2023). In groen de gemiddelde referentieverdamping voor iedere dag in het jaar in de twee periodes, in rood het totale verschil opgeteld over het jaar. (bron: KNMI, 2023).
 
De uiteindelijke ontwikkeling van de actuele verdamping wordt bepaald door het samenspel van veranderingen in straling, temperatuur, neerslag, bodemvocht, vegetatie en atmosferische circulatie. Hierdoor kunnen trends in actuele verdamping regionaal sterk verschillen. Voor waterbeheer is vooral relevant hoe deze veranderingen doorwerken in de waterbalans en in de groei en opbrengst van verschillende gewassen. Het kwantificeren van deze veranderingen onder toekomstige klimaatcondities blijft daarom een belangrijk onderzoeksthema (Van Heerwaarden et al., 2010; Fisher et al., 2017).

Grondgebruik

Uit een klimaatstudie van Vechtstromen blijkt bovendien dat aanpassingen in het grondgebruik mogelijk een aanzienlijk groter effect heeft op de waterbeschikbaarheid dan het verminderen van drainage (Waterschap Vechtstromen, 2024). Dit onderstreept het belang van de omvang van het areaal waarop maatregelen worden toegepast. Wanneer aanpassingen in landgebruik op grotere schaal worden doorgevoerd, bijvoorbeeld op stroomgebiedsniveau, kunnen deze een substantieel effect hebben op de regionale waterbalans. Tegelijkertijd is nog onvoldoende bekend over de werkelijke verdamping van verschillende landbouwgewassen en hoe deze onder veranderende klimaatomstandigheden verandert. Het kwantificeren van gewasspecifieke verdamping en de effecten van veranderingen in landgebruik is daarom essentieel om deze kansrijke richting voor klimaatadaptatie daadwerkelijk vorm te geven.
 
Rol van vegetatie en CO₂

Naast meteorologische veranderingen spelen ook veranderingen in waterbeschikbaarheid en plant fysiologische processen een belangrijke rol. Toenemende droogte en een lagere beschikbaarheid van bodemvocht kunnen bodemverdamping en transpiratie beperken. Daarnaast leidt een hogere CO₂-concentratie naar verwachting tot een hogere gewasweerstand, waardoor de transpiratie afneemt (Kruijt et al., 2008; Droogers, 2009; Harding et al., 2011). Mogelijk worden ook optimale temperaturen voor fotosynthese vaker overschreden, waardoor planten hun huidmondjes sluiten en de transpiratie verder afneemt. Dit effect kan worden versterkt door terugkoppelingen tussen vegetatie en atmosfeer, bijvoorbeeld door een toenemende atmosferische droogte (Jacobs en De Bruin, 1997). Tijdens hittegolven en langdurige droogte neemt de atmosferische vraag naar water sterk toe. Wanneer de bodem uitdroogt, sluiten planten hun huidmondjes gedeeltelijk, waardoor minder energie wordt gebruikt voor verdamping en meer energie beschikbaar komt voor opwarming van het oppervlak. Dit kan hitte en droogte verder versterken (Jacobs en De Bruin, 1997; Teuling et al., 2010). Voor klimaatadaptatieopgaven is daarom van belang om per gewas de effecten van een langer groeiseizoen, een hogere verdampingsvraag en droogtestress op zowel de waterbalans als de gewasopbrengst te kwantificeren. Dit biedt inzicht in welke gewassen en vormen van landgebruik onder toekomstige klimaatomstandigheden kansrijk zijn en welke aanpassingen van de landbouw nodig zijn. Zo kan een hogere verdamping zowel een positief effect hebben, bijvoorbeeld door een langer groeiseizoen en een hogere potentiële gewasproductie, als een negatief effect wanneer de toenemende verdampingsvraag leidt tot bodemvochttekort, hittestress en sluiting van huidmondjes. Uiteindelijk kan de kennis over verdamping worden vertaald naar concrete handelingsperspectieven voor boeren en naar keuzes over landgebruik en klimaatadaptatie op regionaal en nationaal niveau.  

4.  Meten van verdamping

Voor het meten van de (actuele) verdamping zijn verschillende methoden beschikbaar. De keuze voor een meetmethode hangt af van de onderzoeksvraag, de gewenste ruimtelijke en temporele schaal en de benodigde nauwkeurigheid. Geen enkele methode is onder alle omstandigheden optimaal. Daarom worden in de praktijk vaak verschillende meetmethoden gecombineerd. Figuur 7 geeft een overzicht van de relatie tussen de ruimtelijke en temporele schaal van de belangrijkste meettechnieken (NHV-Werkgroep Verdamping, 2015).

In-situ meettechnieken

In-situ metingen kunnen worden onderverdeeld in waterbalansmethoden en micro-meteorologische methoden. Waterbalansmethoden bepalen de verdamping als sluitpost van de waterbalans, terwijl micro-meteorologische methoden de uitwisseling van waterdamp tussen het aardoppervlak en de atmosfeer meten of afleiden.

Figuur 7. Schematisch overzicht van relatie tussen ruimtelijke en temporele resolutie (d.w.z. de oppervlakte en de tijdsperiode die nodig zijn om zinnige metingen te verkrijgen) van de verschillende technieken die gebruikt kunnen worden voor het bepalen van de verdamping. Hierbij zijn de methoden in twee groepen verdeeld: methoden die gebruik maken van de waterbalans en methoden die gebaseerd zijn op micro-meteorologische technieken (bron: NHV-Werkgroep Verdamping, 2015).

Waterbalansmethoden

Waterbalansmethoden zijn vooral geschikt voor het bepalen van de verdamping op perceel- tot stroomgebiedsniveau. De verdamping wordt hierbij berekend uit de neerslag (P), afvoer (Q) en verandering in waterberging (ΔS):

𝐸 = 𝑃 − 𝑄 − ∆𝑆 (2)

Tabel 1 geeft een overzicht van de meest gebruikte waterbalansmethoden

Tabel 1. Overzicht van waterbalansmethoden voor het bepalen van de actuele verdamping (gebaseerd op Allen et al., 2011; NHV-Werkgroep Verdamping, 2015).

Methode

Ruimtelijke schaal

Voordelen (+) en beperkingen (−)

Verdamping op basis van afvoermetingen

Stroomgebied (10³–10⁹ m²)

+ Integrale schatting van de verdamping op stroomgebiedsniveau.

− Alleen betrouwbaar wanneer de waterbalans goed kan worden gesloten.

Bodemwaterverandering

0,1–0,5 m²

+ Geschikt voor meerdaagse waterbalansen en bodemvochtmetingen.

− Minder geschikt voor korte tijdschalen (< 1 dag).

Lysimeter

0,1–10 m²

+ Zeer nauwkeurige meting van de actuele verdamping; geschikt voor modelvalidatie.

− Kostbaar, arbeidsintensief en beperkt representatief voor grotere oppervlakken.

Verdampingspan

ca. 1 m²

+ Eenvoudig en goedkoop; indicatie van de atmosferische verdampingsvraag.

− Niet representatief voor de actuele verdamping zonder correctiefactoren.

Micro-meteorologische methoden

Micro-meteorologische methoden zijn gebaseerd op atmosferische metingen en worden vooral toegepast voor procesonderzoek, modelvalidatie en continue monitoring. Afhankelijk van de methode wordt de verdamping direct gemeten of indirect afgeleid uit de energie- of massabalans (Tabel).

Tabel 2. Overzicht van micro-meteorologische methoden voor het bepalen van de actuele verdamping (gebaseerd op NHV-Werkgroep Verdamping, 2015).

Methode

Minimale tijdschaal

Ruimtelijke schaal

Voordelen (+) en beperkingen (−)

Eddy-covariantie

30 min

100–1000 m

+ Directe, continue metingen; internationale referentiemethode.

− Complexe meetopstelling en specialistische verwerking.

Bowen-ratio

30 min

100–1000 m

+ Relatief eenvoudig en goedkoper dan eddy-covariantie.

− Indirecte methode; aanvullende energiebalansmetingen nodig.

Fluxprofielmethode

30 min

100–1000 m

+ Bruikbaar alternatief voor turbulente fluxmetingen.

− Berust op aannames en is gevoelig voor terreinovergangen.

Scintillometer

10 min

100–4000 m

+ Gebiedsgemiddelde verdamping over grote afstanden.

− Kostbare apparatuur en aanvullende metingen nodig.

DTS (glasvezeltechniek)

1–30 s

Afhankelijk van kabellengte

+ Zeer hoge ruimtelijke resolutie langs kabeltracés.

− Arbeidsintensief en gevoelig voor omgevingsinvloeden.

Satellietwaarnemingen

Satellietwaarnemingen worden steeds vaker gebruikt om de ruimtelijke variatie in verdamping in beeld te brengen. Satellieten leveren informatie over onder meer oppervlaktetemperatuur, vegetatie, bodemvocht en straling, die wordt gecombineerd in verdampingsmodellen. In Nederland worden deze producten onder andere toegepast voor droogtemonitoring, operationeel waterbeheer en landbouwkundige toepassingen.  Ruimtelijke verschillen zijn echter niet altijd duidelijk aantoonbaar, onder meer door de beperkte resolutie en onzekerheden in satellietproducten of tijdens weersextremen (droogtetekorten). Een belangrijke onderzoeksvraag is daarom in hoeverre satellietgegevens, gecombineerd met lokale metingen en informatie over landgebruik en wateraanvoer, bruikbaar zijn om droogtestress en regionale verschillen in de waterbalans tijdig te signaleren.

Combinatie van meetmethoden

De keuze voor een meetmethode hangt af van de toepassing. Waterbalansmethoden zijn vooral geschikt voor integrale waterbalansen op perceel- en stroomgebiedsniveau. Micro-meteorologische technieken worden voornamelijk ingezet voor procesonderzoek, modelvalidatie en continue metingen van de actuele verdamping. Satellietwaarnemingen bieden een ruimtelijk dekkend beeld en zijn daardoor geschikt voor regionale analyses en operationeel waterbeheer. In de praktijk worden veldmetingen, satellietwaarnemingen en hydrologische modellen steeds vaker gecombineerd om zowel de nauwkeurigheid als de ruimtelijke dekking van verdampingsschattingen te verbeteren.

5. Beschikbare datasets

Voor het bepalen van verdamping zijn verschillende databronnen beschikbaar op basis van meteorologische metingen, veldmetingen, satellietwaarnemingen en hydrologische modellen. De keuze hangt af van de ruimtelijke schaal, de gewenste tijdsresolutie en de toepassing. Tabel 3 geeft een overzicht van de meest gebruikte databronnen voor het Nederlandse waterbeheer.

Tabel 3. Overzicht van veelgebruikte databronnen en toepassingen.

Verdampingsgegevens worden ook gebruikt voor droogtemonitoring. In Nederland vormt de Makkink-referentieverdamping de basis voor het potentiële neerslagtekort, een belangrijke indicator voor operationeel droogtebeheer (STOWA, 2023). Internationaal wordt daarnaast veel gebruikgemaakt van de Standardized Precipitation Evapotranspiration Index (SPEI), waarin naast neerslag ook de atmosferische verdampingsvraag wordt meegenomen (Vicente-Serrano et al., 2010). Ook gemeten afvoeren (debieten) worden gebruikt als indicator voor droogte, omdat deze de hydrologische respons van een stroomgebied weerspiegelen. 

Voor het vroegtijdig signaleren van droogtestress worden daarnaast steeds vaker satellietproducten van de actuele verdamping gebruikt. Voor bredere operationele toepassing zijn betrouwbare, voldoende actuele en ruimtelijk gedetailleerde producten nodig, die goed aansluiten op bestaande droogtemonitoring en worden gevalideerd met lokale metingen. Naast de operationele datasets zijn ook onderzoeksdatasets beschikbaar, zoals historische lysimetermetingen (o.a. van Castricum), Distributed Temperature Sensing (DTS) en internationale meetnetwerken zoals FLUXNET. Deze worden vooral gebruikt voor de ontwikkeling, kalibratie en validatie van verdampingsproducten en hydrologische modellen.

Verdamping is een essentieel onderdeel van hydrologische modellen. Eenvoudige modellen gebruiken vaak de gewasfactormethode terwijl procesgeoriënteerde modellen de actuele verdamping expliciet berekenen met de Penman-Monteith vergelijking waarbij onder meer bodemvocht, gewasweerstand en de energiebalans worden meegenomen. In Nederland worden hiervoor onder andere het Landelijk Hydrologisch Model (LHM), regionale NHI-modellen, SWAP en Waterwijzer Landbouw (WWL), Waterwijzer Natuur (WWN) toegepast.

6. Toepassing in hydrologische modellen

Hydrologische modellen gebruiken verdampingsgegevens om waterbalansen, grondwaterstanden en de beschikbaarheid van zoetwater te berekenen. Afhankelijk van de modelopzet wordt de verdamping berekend op basis van referentieverdamping in combinatie met gewasfactoren of met procesgeoriënteerde methoden, zoals Penman-Monteith, waarbij ook bodemvocht, gewasweerstand en de energiebalans worden meegenomen (Tabel 4).

Tabel 4. Verdamping in veelgebruikte hydrologische modellen.

Model

Schaal / toepassing

Verdampingsberekening

Aandachtspunt

Landelijk Hydrologisch Model (LHM)

Nationaal waterbeheer, droogte- en waterbalansen

Penman-Monteith; gewasverdamping en openwaterverdamping afhankelijk van modelversie

Controleer gebruikte modelversie en parameterisatie

Regionale NHI-modellen

Waterbeheer door waterschappen en provincies

Afhankelijk van de regionale modelopzet

Resultaten zijn niet altijd vergelijkbaar tussen regio's

SWAP

Bodem-plant-atmosfeersysteem op perceelschaal

Meerdere opties mogelijk, waaronder Penman-Monteith of referentieverdamping (bijvoorbeeld Makkink of Priestley-Taylor) in combinatie met gewasfactoren

Vereist gedetailleerde invoergegevens en een bewuste keuze van de verdampingsmethode

Waterwijzer Landbouw

Effecten van waterbeheer op landbouw en droogteschade

Gebaseerd op SWAP en bodem-plant-atmosfeerprocessen

Uitkomsten zijn afhankelijk van de hydrologische invoer en modelinstellingen

Waterwijzer Natuur

Effecten van waterbeheer op terrestrische natuur

Gebaseerd op SWAP en vegetatie-specifieke respons op grondwater en bodemvocht

Vooral geschikt voor beoordeling van hydrologische randvoorwaarden voor natuur

WALRUS

Operationele hydrologie en afvoerberekeningen, vooral laag Nederland

Referentieverdamping als invoer voor de onverzadigde zone

Conceptueel model; verdamping wordt niet expliciet procesmatig berekend

7. Praktijkervaring en lopend onderzoek

De beschikbaarheid en kwaliteit van verdampingsinformatie nemen snel toe door de combinatie van veldmetingen, satellietwaarnemingen en modelontwikkeling. Voor waterbeheerders zijn vooral de volgende initiatieven relevant:

•    ICOS Nederland: continue metingen van de actuele verdamping boven verschillende ecosystemen voor modelvalidatie. 
•    Ruisdael Observatory: geïntegreerde metingen van atmosfeer, bodem en vegetatie ter verbetering van hydrologische en meteorologische modellen. 
•    SWM-EVAP: ontwikkeling van verbeterde methoden voor het bepalen van openwaterverdamping. 
•    Copernicus/Sentinel en SatData: ruimtelijke schattingen van de actuele verdamping op regionale en landelijke schaal. 

Daarnaast worden historische lysimetermetingen, zoals die in Castricum, gebruikt voor de validatie van modellen en langjarige analyses van de waterbalans. Ook innovatieve technieken, zoals Distributed Temperature Sensing (DTS) en internationale meetnetwerken, zoals FLUXNET, dragen bij aan de ontwikkeling en validatie van nieuwe verdampingsproducten. Tegelijkertijd worden satellietwaarnemingen, sensordata en hydrologische modellen steeds vaker gecombineerd om de ruimtelijke bepaling van de actuele verdamping verder te verbeteren en beter toepasbaar te maken voor operationeel waterbeheer.

8. Kosten en baten

De kosten van verdampingsmetingen lopen sterk uiteen en zijn afhankelijk van de gewenste ruimtelijke schaal, meetduur en nauwkeurigheid. Naast de investering in apparatuur bepalen ook installatie, onderhoud, dataverwerking, kwaliteitscontrole en de benodigde expertise de totale kosten. De meest kosteneffectieve meetmethode hangt daarom af van de toepassing. Tabel 5 geeft een indicatief overzicht van de investeringskosten, toepassingsschaal en belangrijkste baten van veelgebruikte meetmethoden.

Tabel 5. Overzicht van de investeringskosten, toepassingsschaal en belangrijkste baten veelgebruikte  meetmethoden.

De laagste investeringskosten leiden niet automatisch tot de meest kosteneffectieve oplossing. De keuze voor een meetmethode hangt af van de vereiste nauwkeurigheid en het beoogde gebruik. Goedkope methoden, zoals bodemvochtsensoren en satellietproducten, zijn geschikt voor operationele monitoring, terwijl duurdere methoden, zoals eddy-covariantie, lysimeters en scintillometers, vooral waardevol zijn voor modelvalidatie en langjarige monitoring. Wanneer verdamping wordt beschouwd als een sleutelvariabele voor de Nederlandse water- en klimaatopgave, kunnen betrouwbare verdampingsgegevens bovendien bijdragen aan onderbouwde keuzes voor landbouw, natuur, stedelijk waterbeheer en klimaatadaptatie.

9. Governance

Verdamping is een van de belangrijkste termen en tegelijk onzekerste termen in de waterbalans van het Nederlandse waterbeheer. Voor het bepalen van verdamping zijn veel verschillende methoden beschikbaar zowel voor het meten als het berekenen van verdamping. Onder andere resolutie, locatie, grootte meet/interessegebied, gekozen meettechniek(en), type model, hebben een grote invloed op de nauwkeurigheid van de uiteindelijke dataset.
Als het gaat om in-situ metingen, worden veel meetgegevens verzameld in meetcampagnes als onderdeel van wetenschappelijk onderzoek (bijvoorbeeld een PhD en/of postdoc gefinancierd via NWO) en wordt er voor een vooraf vastgestelde periode betaald voor de gehele meetopstelling, inclusief dataopslag. Na afloop van een dergelijk onderzoek wordt er vaak niet meer verder gemeten. Naast de meetcampagnes wordt er in toenemende mate gebruik gemaakt van satellietgegevens voor het inschatten van de referentie en/of actuele verdamping, waarmee gemiddeld gezien op dag basis voor een bepaald gebied gegevens binnengehaald kunnen worden. Dergelijke satellietproducten zijn voornamelijk beschikbaar op Europees niveau via bijvoorbeeld Copernicus, EUMETSAT en ESA of voor Nederland via het Waterschapshuis in de vorm van Satdata3.0. Als laatste zijn er de (hydrologische) modellen waarin vaak verschillende referentie verdamping methoden worden toegepast en die op basis van de modelvergelijken en andere forcering de verdamping schatten. Niet elke methode is geschikt onder alle omstandigheden. Het uitwisselen van ervaring ten aanzien van de toepasbaarheid van een methode voor een specifiek gebied is hierbij zeer belangrijk en samenwerking tussen de meteorologische en hydrologische wereld is onmisbaar.

Steeds vaker wordt onderzocht in hoeverre verdamping actief kan worden beïnvloed als onderdeel van klimaatadaptatie en zoetwaterbeheer. Mogelijke maatregelen zijn onder andere aanpassing van vegetatiesamenstelling (bijvoorbeeld omvorming van naald- naar loofbos), inrichting van groenblauwe netwerken, peilbeheer en bodemmaatregelen die de waterbeschikbaarheid beïnvloeden. De effectiviteit van dergelijke maatregelen is echter sterk locatie- en seizoensafhankelijk en hangt af van de interactie tussen vegetatie, bodem, grondwater en atmosferische omstandigheden. Meer praktijkonderzoek is nodig om de effecten van deze maatregelen op de waterbalans en de beschikbaarheid van zoetwater beter te kwantificeren. Enkele voorbeelden zijn en projecten staan in Tabel 6.

Tabel 6.  Maatregelen voor het sturen op verdamping en relevante beleidsprogramma’s

10. Kennisleemtes

Ondanks de vooruitgang die de afgelopen decennia is geboekt in het meten, modelleren en monitoren van verdamping bestaan nog belangrijke kennisleemtes. Voor het Nederlandse waterbeheer zijn met name de volgende onderwerpen relevant.

Partionering van verdamping

De verdeling van de totale verdamping over bodemverdamping, interceptieverdamping, openwaterverdamping en transpiratie is experimenteel en modelmatig nog moeilijk te bepalen (Miralles et al., 2016). Daardoor is vaak onduidelijk welke component verantwoordelijk is voor veranderingen in de totale verdamping, waardoor waterbeheermaatregelen voor grondwaterbeheer, beregening, natuurbeheer en klimaatadaptatie minder gericht kunnen worden ingezet. Vooral in de landbouw is nog onvoldoende bekend hoeveel water gewassen daadwerkelijk gebruiken ten opzichte van hun optimale waterbehoefte (Droogers, 2009; Fisher et al., 2017). Betrouwbaardere meetmethoden en modellen zijn daarom nodig om de afzonderlijke verdampingscomponenten beter te bepalen.

Verdamping van open water

Openwaterverdamping kent een andere dynamiek dan verdamping boven land door de grotere warmtecapaciteit van water. Daardoor reageert de verdamping vertraagd op meteorologische omstandigheden en is de relatie met straling anders dan boven land. Toepassing van methoden die voor landoppervlakken zijn ontwikkeld kan leiden tot een onder- of overschatting van verdampingsverliezen uit meren, kanalen en reservoirs. Dit beïnvloedt waterbalansen, peilbeheer en de beschikbaarheid van zoetwater. Verdere ontwikkeling van operationele methoden is nodig om openwaterverdamping expliciet op te nemen in waterbeheerinstrumenten, zoals het LHM, NWM, FEWS en NHI.

Verdamping stedelijk gebied en groenblauwe maatregelen

Verdamping in stedelijke gebieden wijkt sterk af van die in natuurlijke en agrarische systemen door de combinatie van verharding, bebouwing, stedelijke vegetatie en lokale standplaatsfactoren (Swart et al., 2012; Grimmond et al., 2010; Oke et al., 2017; Damm et al., 2012). Voor Nederlandse omstandigheden is nog onvoldoende gekwantificeerd hoe stedelijk groen en groenblauwe maatregelen, zoals bomen, wadi's, groene daken, gevelgroen en stedelijk oppervlaktewater, de verdamping, droogtebestendigheid en regionale waterbalans beïnvloeden. Hierdoor kunnen waterbeheerders de extra watervraag van stedelijke vergroening nog onvoldoende meenemen in peilbeheer, zoetwaterverdeling en klimaatadaptatiestrategieën. Verdere ontwikkeling van meetmethoden en modellen is nodig om deze effecten beter te kwantificeren.

Verdamping en beregening

Tijdens beregening gaat een deel van het water verloren door interceptieverdamping, maar de omvang van deze verliezen onder Nederlandse omstandigheden is onvoldoende bekend. Ook is onduidelijk hoe groot de verschillen zijn tussen beregenen overdag en 's nachts en welke rol gewaskoeling hierbij speelt. Hierdoor is het lastig om beschikbare zoetwatervoorraden efficiënt te benutten en beregeningsadviezen en vergunningverlening goed te onderbouwen. Praktijkmetingen onder verschillende weersomstandigheden en voor verschillende gewassen zijn nodig om deze verdampingsverliezen beter te kwantificeren.

Klimaatverandering, droogte en weersextremen

Klimaatverandering beïnvloedt zowel de referentieverdamping als de actuele verdamping. Waarnemingen laten zien dat de referentieverdamping in Nederland de afgelopen decennia is toegenomen, voornamelijk door een toename van de inkomende zonnestraling. Daarnaast begint het droogteseizoen steeds eerder, waardoor neerslagtekorten eerder kunnen ontstaan. Tegelijkertijd is nog onvoldoende bekend hoe de actuele verdamping van ecosystemen, landbouwgebieden, open wateren en stedelijke gebieden zal reageren op veranderingen in temperatuur, bodemvocht, vegetatie en atmosferische CO₂-concentraties. Ook regionale verschillen verdienen aandacht; de effecten van een toenemende verdampingsvraag zijn waarschijnlijk groter op de hoge zandgronden van Oost- en Zuid-Nederland dan in gebieden waar meer water beschikbaar blijft vanuit bodem en grondwater. Een belangrijke onderzoeksvraag is hoe verdamping reageert op langdurige droogte, hittegolven en andere (compound en cascade) weersextremen. Deze kennis is essentieel voor klimaatadaptatie, natuurbeheer, landbouw en het toekomstige beheer van de Nederlandse zoetwatervoorraad.

Datagedreven methoden en kunstmatige intelligentie

Machine learning en kunstmatige intelligentie bieden nieuwe mogelijkheden om verdamping te schatten met behulp van meteorologische gegevens, satellietwaarnemingen en hydrologische modellen (Chandel et al., 2023; Abbaszadeh et al., 2023). Tegelijkertijd is nog onvoldoende bekend hoe robuust deze methoden zijn onder extreme weersomstandigheden en in een veranderend klimaat. Voor operationeel waterbeheer zijn betrouwbare, uitlegbare en reproduceerbare modellen essentieel. Vervolgonderzoek moet zich daarom richten op hybride modellen waarin fysische proceskennis wordt gecombineerd met datagedreven methoden, aangevuld met validatie onder Nederlandse omstandigheden en tijdens extreme droogte- en natte perioden.