Skip to main content Skip to main nav

Toxiciteit: welke effecten én welke maatregelen? (KIWK)

Er worden in Europa meer dan 170 duizend chemische stoffen geproduceerd, gebruikt en verhandeld. Een deel ervan komt in ons oppervlaktewater terecht. Hoe brengen we deze stoffen en stoffenmengsels in kaart? Wat zijn de effecten op het waterleven en op de gebruiksfuncties van water? Wat kunnen we doen om deze effecten te verminderen? In dit project, dat onderdeel uitmaakte van de Kennisimpuls Waterkwaliteit, hebben onderzoekers een instrument (door)ontwikkeld om deze vragen te beantwoorden, zodat waterbeheerders gerichter maatregelen kunnen nemen om de effecten van giftige stoffen op het waterleven te verminderen. Net als bij KIWK-Ecologie is een systeemgerichte aanpak cruciaal.

Nederland voldoet op dit moment niet aan de (chemische) doelen van de Kaderrichtlijn Water. Dat komt mede doordat er teveel toxische stoffen in ons oppervlaktewater zitten, zoals bestrijdingsmiddelen, geneesmiddelen voor mens en dier en stoffen afkomstig uit de (chemische) industrie. Het is ingewikkeld om vast te stellen welke stoffen er in het water zitten en wat de effecten hiervan zijn op mens en milieu. Dit komt onder meer doordat combinaties van verschillende stoffen effecten geven die de afzonderlijke stoffen niet hebben (zgn. combinatietoxiciteit).

Er worden ook steeds weer nieuwe stoffen ontwikkeld, waarvan de effecten nog niet duidelijk zijn. Deze zorgen ervoor dat er in werkelijkheid meer stoffen in het water vóórkomen dan er worden beoordeeld. Door onopgemerkte effecten van allerlei nieuwe stoffen, en van de totale mengsels, kunnen herstelmaatregelen tegen andere drukfactoren falen. De stoffen kunnen ongemerkt een belemmerende factor zijn voor herstel van de waterkwaliteit.

Waterbeheerders (zoals waterschappen, drinkwaterbedrijven, rijkswaterstaat en provincies) hebben meer handvatten nodig voor een effectieve aanpak van toxische stoffen. Zij moeten de aanwezigheid van de stoffen en de effecten ervan beter kunnen vaststellen. Ook hebben zij meer zicht nodig op passende maatregelen om ecotoxicologische effecten te verminderen en de waterkwaliteit te verbeteren. Het is ook via de maatregelen dat de waterbeheerders effectief kunnen samenwerken aan oplossingen.

Sleutelfactor Toxiciteit 2.0

Uit internationaal onderzoek (onder meer de EU-projecten SOLUTIONS en MARS) blijkt dat giftige stoffen, naast een teveel aan nutriënten en slechte hydromorfologische omstandigheden, een belangrijke belemmering kunnen vormen (in ca. 30 procent van de gevallen) voor het bereiken van een goede ecologische waterkwaliteit en daarmee voor de maatschappelijke functies van water zoals drinkwaterbereiding. Maar hoe krijg je vat op het probleem? In 2016 heeft STOWA hier met de Ecologische sleutelfactor Toxiciteit een veelbelovend begin mee gemaakt. Meer informatie hierover vind je op ecologische sleutelfactoren.nl.

Sinds 2016 gebruiken veel waterschappen deze sleutelfactor Toxiciteit voor het in kaart brengen van stoffen in water. Met dit instrument wordt het effect van veel stoffen en hun mengsels op flora en fauna berekend. Dit wordt de toxische druk genoemd. Deze meetlat drukt uit of, en zo ja: hoe veel soorten er zouden verdwijnen door toxiciteit. Ook worden onderdelen van de sleutelfactor gebruikt door de andere waterbeheerders, zoals drinkwaterproducenten. Ook zijn er mogelijkheden voor het beoordelen van vergunningen (vooraf) of van grote incidenten (achterfa). In het huidige project worden al de toepassingsmogelijkheden beschouwd.

Om de sleutelfactor Toxiciteit effectiever te kunnen gebruiken, is het instrument in dit project verder doorontwikkeld en praktischer toepasbaar gemaakt. Het gaat allereerst om hulp bij het interpreteren van de toxische druk voor de waterbeheerders bij waterschappen en Rijkswaterstaat: wat betekent die voor de ecologische toestand? Maar ook: wat betekenen de verzamelde inzichten voor de drinkwaterbedrijven? Ook gaan we het instrument praktischer toepasbaar maken.

Het vaststellen en interpreteren van de toxische druk voor alle eindgebruikers is stap één. Even zo belangrijk is het afleiden van (kosten)effectieve maatregelen tegen toxische druk. Het instrument is daarom uitgebreid met een ‘maatregelen-strategie & databestand’. Hiermee kunnen waterbeheerders kiezen uit een breed palet aan opties. Zo hoeven zij niet zelf het wiel uit te vinden. Ook worden waterbeheerders geholpen de monitoring van toxische stoffen te verbeteren. Zo bieden we praktische handvatten om de negatieve gevolgen van stoffen te verminderen.

De vernieuwde en verbeterde sleutelfactor Toxiciteit 2.0 wordt aangeboden als website met allerlei hulpmiddelen en onderbouwing www.sleutelfactortoxiciteit.nl. Flankerend aan de ontwikkeling van het instrument, hebben de onderzoekers een aantal Deltafacts opgesteld. Deze gaan geven uitleg over het begrip toxische druk, gaan dieper in op de werking van bioassays en vertellen meer over de classificatie van chemische verontreiniging en het begrip biobeschikbaarheid in relatie tot toxische druk.

Alle opbrengsten van dit project vind je onder het tabblad Resultaten.